Waarom zelfhulpboeken niet werken

Het zal je niet ontgaan zijn dat er ontzettend veel mensen zoeken naar geluk.

 

Enerzijds lijkt de wereld maakbaar: alsof geluk te vinden is als je maar de juiste nieuwe aankoop doet, de juiste liefde tegenkomt of het juiste zelfhulpboek leest. Of als je nu 'gewoon' eindelijk eens een keer 10 kilo afvalt, elke dag mediteert of die baan vindt die bij je past.

 

Anderzijds hebben we vaak wel gemerkt dat het niet zo werkt. De meeste dingen die we proberen, hebben geen blijvend effect. We blijven zoeken. En terecht. Dat gevoel dat je leven mooier of bevredigender zou kunnen zijn, is er niet voor niets. Het is dat gevoel dat ons van kind af aan voortstuwt. We willen groeien, ontdekken, leren. Het is de mens eigen om altijd te streven naar mooier of beter. Met als einddoel: vervulling.

 

Aan mooier en beter hebben we meer dan genoeg. Maar aan vervulling ontbreekt het nogal eens. Een reden kan zijn dat er aan vervulling iets vooraf moet gaan. Iets dat tegenwoordig in de levens van veel mensen onvoldoende aanwezig is. Meestal zonder dat ze het in de gaten hebben.

 

Waar ik het over heb, is veiligheid.

 

We leven niet alleen in een (schijnbaar) maakbare wereld, maar ook in een wereld waarin competitie, oordelen, uitsluiting en gevoelens van schaarste voortdurend op de loer liggen. Wie het tempo niet kan bijbenen, wie afwijkt van de norm of wie te gevoelig is, loopt het risico om langs de zijlijn te belanden of achter het net te vissen. En van daar is het nog een klein stapje om te denken dat je niet oké bent. Dat je een loser of een slappeling bent. Dat je er niet meer bij hoort.

 

Onbewuste gevoelens van onveiligheid kun je herkennen aan overtuigingen in de trant van 'als ..., dan ...'. Op de puntjes kan van alles staan, bijvoorbeeld:

  • 'Als ik geen goede baan op mijn niveau heb, dan hoor ik er niet bij.'

  • 'Als ik er onverzorgd of onopgemaakt bijloop, dan moeten mensen me niet.'

  • 'Als ik een afwijkende mening heb, dan zal ik worden afgewezen.'

  • 'Als ik mensen teleurstel, dan houden ze niet meer van me.'

Voor een sociaal dier als de mens is het gevoel dat je er niet (helemaal) bijhoort, genoeg om je gezondheid en je functioneren aan te tasten. Ons instinct vertelt ons dat 'erbij horen' onze hoogste prioriteit is. Vallen we erbuiten, dan is ons hele systeem erop gericht om onszelf weer in veiligheid te brengen. Zelfs als we onszelf daarvoor moeten wegcijferen. Wat we vaak ook onbewust doen. Of door veel geld te verzamelen, waarmee we schijnveiligheid creëren.

 

Dat subtiele gevoel van onveiligheid ligt ten grondslag aan het feit dat we massaal blijven meegaan in de 'ratrace'. Dat we bij bosjes omvallen met burn-out. Dat we haast, onrust, agressie en irritatie voelen. Dat er een epidemie aan psychische klachten is. We voelen ons, meestal onbewust, in het nauw gedreven. We zitten voortdurend in de overlevingsmodus. In de kramp. En daar zijn we aan gewend geraakt. Het voelt 'gewoon'.

 

En als die kramp teveel wordt, doen we misschien ontspanningsoefeningen, yoga of laten we ons masseren, in de hoop om uit de kramp te komen. Maar zonder te werken aan het onderliggende probleem is dat als een druppel water op een gloeiende plaat.

 

Wie rust en geluk wil vinden, zal iets met die onderliggende onveiligheid moeten. Onveiligheid, verkramping en overleven staan namelijk haaks op wat we nodig hebben om vervulling te vinden. Alleen als er sprake is van vertrouwen, spel en ontspanning – zaken die voortkomen uit een gevoel van veiligheid – kunnen we goed gedijen.

 

Het (steeds opnieuw) terug creëren van een gevoel van veiligheid zou dus een prominente plek moeten hebben op ieders bewustwordingsagenda.

 

Maar nu komt het lastige: veiligheid vind je niet in een zelfhulpboek. Veiligheid zul je allereerst moeten ontvangen van een ander. In zijn boek De mindful therapeut beschrijft hoogleraar Daniel Siegel hoe dit werkt in de hersenen. Door middel van bepaalde neurale processen kan een gevoel van veiligheid van de ene op de andere persoon 'overslaan'. Dit verklaart waarom de kwaliteit van het contact tussen therapeut en cliënt een belangrijkere voorspeller is voor het succes van therapie, dan de technieken die een therapeut gebruikt. Pas als je brein 'op veilig staat', ben je in staat om wezenlijk te groeien.

 

Gevoelens van veiligheid kun je zien als een soort buffer. Als je er in je jeugd voldoende van hebt gekregen, kun je een eindje voort, maar je zult dan wel je 'veiligheidsreserves' op peil moeten houden. Bij voorkeur door je veel te begeven in relaties waarin je je werkelijk veilig en geaccepteerd voelt. Maar bij gebrek daaraan, of wanneer je veel in 'onveilige' settings verkeert (zoals een werkplek waar veel onderlinge concurrentie is) kun je ook leren hoe je gevoelens van veiligheid in jezelf kunt versterken, bijvoorbeeld door middel van mindfulness- en compassietraining.

 

Als je in je jeugd weinig veiligheid hebt ervaren, bijvoorbeeld omdat je het gevoel had dat je ouders er niet echt voor je waren of je niet accepteerden zoals je was, zul je die buffer soms eerst moeten opbouwen in therapie. Bij een therapeut waarbij je je op je gemak voelt dus. Vervolgens zul je moeten leren hoe je die buffer op peil kunt houden.

 

Veel mensen zitten ergens tussen deze twee polen in. Hun jeugd was niet echt onveilig, maar toch hebben ze wel wat schrammen opgelopen. Door die schrammen zijn er bepaalde situaties waarin oude gevoelens van onveiligheid steeds weer de kop op steken. Waardoor ze verkrampen en niet kunnen groeien. In die situaties is therapie misschien niet nodig, en kan een goede coach je helpen om die verkrampte gevoelens te transformeren in helderheid en vertrouwen.

 

Een goede coach kun je herkennen aan dat hij/zij je niet vertelt 'hoe het werkt' of wat je moet doen. In plaats daarvan creëert de coach een warme, uitnodigende sfeer, waardoor je systeem 'op veilig' komt te staan. Daardoor zul je (begeleid door de juiste vragen) in staat zijn om de antwoorden en inzichten weer in jezelf terug te vinden, waarna je op eigen kracht weer verder kunt.

 

Zelfhulpboeken kunnen inspiratie en herkenning bieden. Maar als je desondanks steeds tegen hetzelfde thema aanloopt, heb je waarschijnlijk iets anders nodig. Gun jezelf dan de transformerende kracht van veiligheid.

Reactie schrijven

Commentaren: 0